15-20 ՄԱՐՏ

ՍՐԲՈՅ ՀՕՐՆ ՄԵՐՈՅ ԳՐԻԳՈՐԻ ԼՈՒՍԱՒՈՐՉԻՆ

ՅԻՇԱՏԱԿ ՉԱՐՉԱՐԱՆԱՑ ԵՒ ՄՏԱՆԵԼՈՅՆ Ի ՎԻՐԱՊՆ

Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ սերած է Պարթեւական տոհմէն եւ որդին է Անակի: Ըստ աւանդութեան, Անակ Պարթեւներու Արտաշիր արքային հրահանգով Հայաստան կու գայ եւ դաւադրաբար կը սպաննէ ՀայոցԽոսրով թագաւորը: Անակ ճարպիկ գտնուելով, Խոսրովի կը ներկայանայ որպէս Արտաշիր արքայի կողմէ եւ պարսկական զօրքերէն հալածուած մէկը, ինչ որ պատճառ կը դառնայ Խոսրովի կողմէ սիրալիրընդունելութեան:

Գրիգոր երբ մէկ տարեկան էր, իր հայրը՝ Անակ կը սպաննէ Խոսրովը: Խոսրով՝ իր հոգեվարքին մէջ կը հրահանգէ սուրէ անցընել Անակի ընտանիքը: Գրիգոր փոքրիկ մանուկ ըլլալով, կը փախցուի Կեսարիաեւ կ’ազատի կոտորածէն: Կեսարիան ըլլալով քրիստոնէութեան կարեւորագոյն եւ հռչակաւոր կեդրոններէն մէկը, մանուկը կը մկրտեն եւ կ’անուանեն Գրիգոր:

Կեսարիոյ մէջ Գրիգոր կը ստանայ յունական ուսում եւ քրիստոնէական բարոյական կրթութիւն: Ան կանուխ հասակին կ’ամուսնանայ Դաւիթի դստեր Մարիամի հետ եւ անկէ կ’ունենայ երկու զաւակ՝Վրթանէս եւ Արիստակէս: Երեք տարիներ ետք Գրիգոր եւ Մարիամ փոխ համաձայնութեամբ կը դադրեցնեն իրենց ամուսնական կեանքը, Գրիգոր գործով կը հեռանայ Կեսարիայէն իսկ Մարիամ կուսանոց մը կըքաշուի: Գրիգորի երկու որդիներէն Արիստակէս կ’աշակերտի Նիկոմաքոսի, իսկ Վրթանէս աշխարհիկ կեանքի կը վարէ եւ ըստ պատշաճի կ’ամուսնանայ:

Խոսրովի մահէն ետք Հայաստան կը մտնեն պարսիկները եւ սուրէ կ’անցընեն Խոսրովի ընտանիքը: Այս ցաւալի կոտորածէն կ’ազատի փոքրիկ Տրդատը եւ կ’ապաստանի հռոմայեցիներու մօտ: Մանկութիւնըհռոմէական բանակի մէջ անցընելով, կը դաստիարակուի հռովմէական կրթութեամբ եւ զինուորական վաժութիւններով: Ծառայելով հռոմէական բանակին մէջ, կը մտնէ Հայաստան եւ կը տիրէ հօրենական գահին,սակայն պարսկական ճնշումներու հետեւանքով կը ստիպուի դարձեալ նահանջել: Առաջին գրաւումէն 13 տարիներ ետէ, 287-ին, վերջնականապէս կը գրաւէ իր հօրենական գահը:

Այս արշաւներու ժամանակ Գրիգոր թաքցնելով իր ինքնութիւնը միշտ եղած է Տրդատի կողքին, օգնելով եւ հաւատարմութեամբ ծառայելով անոր, քաւելու համար իր հօր դաւադրութեան մեղքը: Տրդատ իրկատարեալ եւ վերջնական յաջողութեան համար նախքան մայրաքաղաք հասնիլը, ուզեց գոհաբանական մեծ հանդիսութիւն մը սարքել Երէզ աւանի մօտ գտնուող Հայոց Դիցամօր՝ Ոսկիածին Անահիտի տաճարինմէջ: Սովորութեան համաձայն ծաղկեայ պսակներով կը պատուէին չաստուածուհին: Տրդատ, որպէս հաւատարիմ եւ մտերիմ Գրիգորի, պատիւ կը շնորհէ անոր, ծաղկեպսակները ընծայելու Դիցուհիին: Գրիգորորպէս ճշմարիտ քրիստոնեայ, կը մերժէ եղած առաջարկը: Տրդատ գինովցած եւ իր արքայական ինքնասիրութէնէն մղուած, կը ջանայ ստիպել, բայց Գրիգոր հաստատակամ կը մերժէ: Տրդատ կը ստիպուիչարչարանքներու եւ տանջանքներու դիմել, ճզմելու համար Գրիգորի անպարտելի դիմադրութիւնը: Այսպիսով կը սկսի Գրիգորի անկանխատեսելի եւ սրտառուչ չարչարանքներու շարանը: Օրմանեանէ օգտուելովամփոփ կերպով ներկայացնենք չարչարանքներէն ոմանք. ա) Ձեռքերը կապած, բերանը սանձ անցուցած, կռնակը աղի բեռ, կուրծքը քելոց, բարձրաւանդակէ կախուած: բ) Մէկ ոտքէն կախելով ներքեւէն աղբ ծխել,եւ դալար գաւազաններով ծեծել: գ) Ոտքերը կոճղերու մէջ ճզմել: դ) Ոտքին երկաթէ բեւեռներ գամելով քալեցնել ու վազեցնել: ե) Գլուխը կռփահար ծեծել: զ) Գլուխը մամուլին դնելով քիթէն քացախ եւ բորակ փչել:է) Գլուխը մոխրալից պարկի մէջ գոցել: ը) Գլխիվայր կախելով եւ նստոյ տեղւոյն ձագար անցընելով, փորը ջուր լեցնել: թ) Կողերը երկաթէ ճանկերով քերել: ժ) Գետինը երկաթէ տատասկներ սփռելով վրայէնքաշկռտել: ժա) Ծունկերը երկաթէ կապիճներու մէջ պնդել, եւ բազուկներէն կախել: ժբ) Հալած կապարով մարմինը այրել:

Գրիգորի յամառ դիմադրութիւնը եւ քրիստոնէական հաւատքի հանդէպ աննուաճ հաւատարմութիւնը հետաքրքրութիւն կը ստեղծեն բացայայտելու Գրիգորի անցեալը: Տաճատ իշխան կը յաջողիբացայայտել Գրիգորի ինքնութիւնը եւ Տրդատին կը յայտնէ թէ տիրասպան Անակի որդին է: Տրդատ այս լսելով շատ աւելի կը զայրանայ եւ կը հրամայէ Գրիգորը նետել մահապարտներու համար սահմանուածԱրտաշատի խոր վիրապը: Տասներեք տարիներ Գրիգոր մնաց այդ գուբին մէջ, ուր կային զազրելի եւ գարշելի սողուններ եւ կենդանիներ: Այդ վիրապին մէջ մահապարտները չդիմանալով, անձնասպանութեամբվերջ կու տային իրենց ողբալի կեանքին: Գրիգոր աստուածային նախախնամութեամբ անվնաս ապրեցաւ տասներեք տարիներ, որոնց ընթացքին բարեպաշտ այրի կին մը կը հոգար զինք՝ սնունդ հայթայթելովիրեն, արքայաքոյր Խոսրովիդուխտի թելադրութեամբ: Այդ շրջանին Տրդատ զայրոյթով լեցուած Գրիգորի դէմ՝ կը սկսի հալածել քրիստոնեաները:

Գրիգոր Լուսաւորչի բանտարկութեան տասներեքերորդ տարին էր երբ Հայաստան կու գան Հռիփսիմեան կոյսերը: Դիոկղետիանոս ուզելով ամուսնանալ իր տիրապետութեան տակ գտնուող ամէնէնգեղեցիկ աղջկան հետ կ’ընտրէ Հռիփսիմէ կոյսը: Հռիփսիմէ ազատելու համար այս ամուսնութենէն, իրեն հետեւող կոյսերուն հետ կը փախչի Հայաստան: Սակայն 40 կոյսերու յայտնուիլը եւ մանաւանդ Հռիփսիմէիգեղեցկութեան հռչակը կը տարածուի ամբողջ շրջանի մէջ: Տրդատ հիանալով Հռիփսիմէի գեղեցկութեան, կը հրամայէ իր մօտ բերել զայն: Հռիփսիմէ չի հնազանդիր: Բազմաթիւ չարչարանքներէ ետք ուրիշ 32կոյսերու հետ կը մարտիրոսանայ: Յաջորդ օրը Գայանէ, երկու կոյսերու հետ մարտիրոսանալով կը միանան միւս երանելի կոյսերուն: Աւանդութեան յամաձայն Տրդատ խորապէս կ’ազդուի այդ նահատակութենէն:Հինգ օրեր շարունակ հոգեկան տագնապներէ խուսափելու համար կ’որոշէ որսի ելլել: Հոգեկան ցնցումներն ու անհաւասարակշռութիւնները կ’աւելնան: Այս մթնոլորդին մէջ, նման մոլեգին վիճակ կը ստանայիննաեւ բազմաթիւ պալատականներ: Տրդատի քոյրը Խոսրովիդուխտ, տեսիլք կը տեսնէ, թէ այս հալածախտը միայն Գրիգոր Լուսաւորիչ կրնայ բժշկել: Սակայն ծիծաղի առարկայ կը դառնայ Խոսրովիդուխտի այսյայտարարութիւնը, քանի արդէն 13 տարիներ անցած էին Գրիգորի բանտարկութէնէն: Նոյն տեսիլքը բազմիցս կրկնուելով կը ստիպուին գոհացում տալ Խոսրովիդուխտի եւ Օտա Ամատունի իշխանը Արտաշատ կըղրկուի, ուր կը գտնէ 13 տարիներէ ի վեր խոր վիրապ նետուած Գրիգորը ողջ եւ առողջ: Գրիգոր Վաղարշապատ բերուելով կը բժշկէ Տրդատը եւ պալատականները: Գրիգորի երկրորդ գործը կ’ըլլայ հաւաքել եւթաղել Հռիփսիմեան մարտիրոս կոյսերու անթաղ մարմինները: Այդ դէպքէն օգտուելով Գրիգոր Լուսաւորիչ յարմար առիթը կը նկատէ քրիստոնէութեան տարածման աշխատանքին սկսելու: Նախ կը հրամայէհնգօրեայ բացարձակ պահեցողութիւն, որ հիւանդներուն կատարեալ բժշկութիւն կու տայ: Այս կ’ըլլայ այն պահքը որ սովորութեան կը վերածուի կը կոչուի Առաջաւորաց պահք, ըլլալով առաջին պահքը:Լուսաւորիչ անընդատ քարոզելով քրիստոնէութեան, ստեղծագործութեան, աստուածային նախախնամութեան, փրկագործութեան խորհուրդներու մասին, նորադարձները կ’ամրացնէ իրենց հաւատքին մէջ իսկհեթանոսները դարձի կ’առաջնորդէ: Այս ընթացքին Գրիգոր Լուսաւորիչ տեսիլք մը կ’ունենայ, ուր կը յայտնուի Միածինը ձեռքը ոսկէ մուրճ մը բռնած եւ արքունիքի դրան առջեւ կը քանդակէ Էջմիածնիպատկերը: Գրիգոր կը ձեռնարկէ Էջմիածնի կառուցման աշխատանքին, որուն կ’ընկերանան Ս. Հռիփսիմէ, Ս. Գայիանէ ու Ս. Շողակաթ տաճարներու կառուցումը անոնց նահատակուած վայրերուն մէջ: Մինչ այսվկայարաններն ու տաճարները կը կառուցուէին, Գրիգոր Լուսաւորիչ եւ Տրդատ լրջօրէն կը հետեւէին քրիստոնէութեան արագ տարածման: Տրդատ իր արքայական հանգամանքով 301 թուականինքրիստոնէութիւնը որպէս պետական կրօնք կը հռչակէ եւ կը հրահանգէ քանդել եւ կործանել բոլոր մեհեանները: Այս կոչէն քաջալերուած, Գրիգոր Լուսաւորիչ պետական պաշտօնեաներու ընկերակցութեամբ գործիկը ձեռնարկէ: Վաղարշապատէն մեկնելով կը քանդէ Մեծամօրի Տիրի Մեհեանը, ապա Արտաշատի Անահիտի տաճարը: Անխնայ կը քանդէին բոլոր մեհեանները եւ անոնցմէ գտնուած ոսկիներն ու արծաթները կըբաժնէին աղքատներուն իսկ աւերակ մեհեաններու տարածքը կը յատկացնէին եկեղեցաշինութեան:

Քրիստոնէական կրօնքը աւելի հաստատուն ու ամբողջական ըլլալու համար հարկաւոր էր նուիրապետական կարգ մը ստեղծել որ պիտի զբաղէր նորահաստատ քրիստոնեայ Հայաստանի հոգեւորզարգացման եւ կրօնական գործերով: Տրդատ զգալով հովուապետի եւ եկեղեցական պաշտօնեաներու անհրաժեշտութիւնը, ազգի իշխանները ժողովի կը հրաւիրէ: Ընտրելով Գրիգորը, ձեռնադրուելու համար զայնկը ղրկեն Կեսարիա եւ 302 թուականին Գրիգոր Կեսարիոյ Ղեւոնդիոս արքեպիսկոպոսի կողմէ կը ձեռնադրուի: Գրիգոր Լուսաւորիչ վերադառնալով Հայաստան, Բագաւանի մէջ մեծ շուքով կը դիմաւորուիՏրդատի, պալատական ընտանիքի եւ աւագանիին կողմէ: Խանդավառուած Գրիգոր Եփրատ գետին մէջ կը մկրտէ Տրդատը, Աշխէնը, Խոսրովիդուխտը, բանակը եւ ամբողջ բազմութիւնը: Հայաստան հասնելովԼուսաւորիչ կը հաստատէ կրթական հաստատութիւններ՝ կրօնաւորներ պատրաստելու համար, եւ կը ձեռնարկէ հոգեւոր պաշտամունքի եւ ծիսական արարողութիւններու կազմութեան:

Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ մարմնական տկարութենէ մղուած եւ հակառակ Տրդատի ջանքերուն, կ’առանձնանայ: Ս. Գրիգորի մահը շատ խաղաղ եղած է: Ան 325 թուականին իր առանձնութեան մէջ աւանդած էհոգին, առանց ոեւէ մէկուն տեղեկութեան: Իր մարմինը կը գտնուի անցորդ հովիւներու կողմէ եւ մեծ փառքով կը թաղուի Թորդան գաւառի Թիլ աւանին մէջ:

7-13 ՄԱՐՏ

ՍՐԲՈՑ ՄԱՆԿԱՆՑՆ ՔԱՌԱՍՆԻՑ ՈՐՔ Ի ՍԵԲԱՍՏԻԱ ԿԱՏԱՐԵՑԱՆ

Քառասուն քաջ զինուորներ էին երիտասարդ վկաները, որոնք Կապադովկիոյ կայսերական գունդին մէջ կը ծառայէին եւ անվարան կ’ապրէին իրենց քրիստոնէական կեանքը: Երբ գունդը Սեբաստիա կը գտնուէր, Կեսարիոյ դուքսը՝ Լիւսիաս, հրաման ստացած Լիկիանոս կայսրէն, բանակին մէջ գտնուող քրիստոնեաներուն կը ստիպէ ուրանալ իրենց կրօնքը: Սակայն քառասուն զինուորները իրենց հաւատքը կը պաշտպանեն քաջութեամբ եւ կը մերժեն ենթարկուիլ հաւատուրացութեան հրահանգին: Այս լսելով Լիւսիաս դուքս, բանտ նետել կու տայ քառասուն զինուորները, որպէսզի յաջորդ օր դատի կանչէ զանոնք:

Յաջորդ օր, երբ դատարանին մէջ քառասուն քրիստոնեայ զինուորները անգամը եւս քաջութեամբ կը պաշտպանեն իրենց քրիստոնէական հաւատքը, կը դատապարտուին Սեբաստիոյ սառած գետին մէջ նետուելու, որպէսզի չարաչար մահով սպաննուին:

Քառասուն երիտասարդ զինուորները գիշերով կը տարուին գետ եւ կը նետուին սառած ջուրին մէջ: Դուքսը գետեզերքին շինել կու տայ նաեւ տաք բաղնիք մը, որպէսզի իր քրիստոնէութիւնը ուրացողը շուտով մտնէ, ու փրկուի սառելէ: Արդարեւ, քառասուն զինուորներէն մէկը միայն չդիմանանալով սառած ջուրին, դուրս կու գայ գետէն եւ կը վազէ դէպի տաք բաղնիքը, սակայն մարմնի ջերմաստիճանին կտրուկ փոփոխութեան հետեւանքով, անմիջապէս հոգին կ’աւանդէ:

Գիշերը գետը կը լուսաւորուի պայծառափայլ թագերով, որոնք կու գան եւ կը հանգչին իւրաքանչիւր զինուորի գլխուն վրայ: Այս դէպքը տեսնելով պահապան զինուորներէն մէկը անմիջապէս կը վազէ եւ պոռալով ՙԵս ալ քրիստոնեայ եմ եւ Քրիստոսը կը պաշտեմ՚, կը նետուի գետ եւ կը միանայ մարտիրոս զինուորներուն, քառասուներորդ լուսապսակին արժանանալով:

Յաջորդ օր, դուքսին հրամանով սուրբ մարտիրոսներուն մարմինները դուրս կը բերուին գետէն եւ կ’այրուին: Քաղաքին եպիսկոպոսը, գիշեր ատեն գաղտնի կը հաւաքէ սուրբերուն աճիւնները եւ կը թաղէ զանոնք 320 թուականին:

1-6 ՄԱՐՏ

ՍՐԲՈՑՆ ՅՈՎՀԱՆՆՈՒ ԵՐՈՒՍԱՂԵՄԱՅ ՀԱՅՐԱՊԵՏԻՆ ԵՒ ՍՐԲՈՑ ՀԱՅՐԱՊԵՏԱՑՆ ՄԵՐՈՑ ՅՈՎՀԱՆՆՈՒ ՕՁՆԵՑՒՈՅՆ, ՅՈՎՀԱՆՆՈՒ ՈՐՈՏՆԵՑՒՈՅՆ ԵՒ ԳՐԻԳՈՐԻ ՏԱԹԵՒԱՑՒՈՅՆ

Ս. Յովհաննէս Երուսաղէմի Հայրապետ

Յովհաննէս Երուսաղէմացի եղած է յաջորդը Ս. Կիւրեղ Երուսաղէմի հայրապետին՝ 386 թուականին: Ան սրբակենցաղ եղած է անձ մը, կրօնական գիտելիքներով հարուստ, եւ պերճախօս քարոզիչ: Նոյնիսկ իրկենդանութեան զինք կը նկատէին կենդանի նահատակ: Իր քաջ եւ իմաստուն վերաբերումին պատճառաւ կրցած է առաջքը առնել բազմաթիւ խնդիրներու: Համբաւը տարածուած էր մինչեւ Ափրիկէ եւ Հռոմ: Անպարզ մահով վախճանած է՝ 417 թուականին:

Ս. Յովհաննէս Օձնեցի Հայրապետ

Արաբական տիրապետութեան ու հալածանքներուն շրջանին ազնուական ընտանիքի զաւակ՝ Ս. Յովհաննէս Օձնեցի Հայրապետ, իր մտքի փայլքով ու ֆիզիքական գեղեցկութեամբ ուշադրութիւնը գրաւած էնոյնիսկ Էօմէր Խալիֆային, որ մինչեւ Դամասկոս հրաւիրած է Հայրապետը, մօտէն ճանչնալու համար զայն: Օձնեցի Հայրապետ երբ իր փառաւոր զգեստներով կը ներկայանայ Խալիֆային, վերջինը հարց կու տայիրեն թէ Քրիստոս հեզ եւ անձ եղած ըլլալով, ինչո՞ւ ինք այդպէս փառաւոր զգեստներով կը պճնուի: Յովաննէս Հայրապետ նախ կը խնդրէ ներկաներէն որ առանձին ձգեն զինք Խալիֆային հետ եւ ապա հանելովշքեղ զգեստները ցոյց կու տայ անոնց տակ հագած այծի մորթէ քուրձը: Այս տեսնելով, Խալիֆան կը հիանայ եւ կը կատարէ Հայրապետին փափաքները, քրիստոնէական կրօնը պաշտելու ազատութիւն տալով:

Ս. Յովհաննէս Հայրապետ, ծնած է 650-ական թուականներուն, Օձուն գիւղին մէջ: Աշակերտած է Թէոդորոս Քռթենաւոր վարդապետին: 717-ին կաթողիկոսական գահ կը բարձրանայ եւ տասնմէկ տարի կըգահակալէ: Իր ծեր տարիքին կը քաշուի ծննդավայրը, ուր խումբ մը վարդապետներու հետ կը նուիրուի աղօթքի եւ ճգնութեան եւ 728-ին կը կնքէ իր բազմավաստակ կեանքի վախճանը: Մեծ է իր վաստակը հայեկեղեցւոյ բարեկարգութեան ծիրէն ներս: Հաւաքած ու կազմած է Կանոնագիրքը: Նաեւ հեղինակը եղած է բազմաթիւ ճառերու եւ գրութիւններու որոնք յստակօրէն կը պարզեն Հայ Եկեղեցւոյ դաւանականսկզբունքները:

Ս. Յովհաննէս Կաթողիկոսի սրբակենցաղ տիպարը դարեր շարունակ արժանացած է ժողովուրդին յարգանքին եւ երախտագիտութեան ու անոր գերեզմանը եղած է հաւատացեալներու ուխտատեղի:

Ս. Յովհաննէս Որոտնեցի

14-րդ դարուն երբ Ունիթոռ աղանդաւորական շարժումը բուռն կերպով մուտք գործած էր Հայաստան եւ վտանգ կը սպառնար Հայ Եկեղեցւոյ ուղղափառ դաւանութեան, ի յայտ կու գայ իմաստասէր եւ մեծաստուածաբան Յովհաննէս վարդապետը: Ան Օրբելեան ազնուական տոհմի զաւակ է, ծնած 1315 թուականին Սիւնեաց աշխարհի Որոտն գաւառին մէջ: Երիտասարդ տարիքէն կը մտնէ եկեղեցական կեանքին մէջ եւկը նուիրուի գիտութեան եւ ուսուցման:

Բարձրագոյն կրթութիւնը կը ստանայ Գլաձորի վանքին մէջ, Եսայի Նչեցի նշանաւոր վարդապետին շունչին տակ: Ապա անոր մահէն ետք՝ 1338-ին, կը փոխադրուի Տաթեւի վանքը, ուր կը հիմնէ իր դպրոցըեւ կ’ունենայ բազմաթիւ աշակերտներ, որոնք լաւապէս զինուած ըլլալով կրօնական գիտութեամբ, իւրաքանչիւրը իր կարգին նշանաւոր կը դառնայ:

Ս. Յովհաննէս Որոտնեցի վարդապետ իր կեանքի վերջին եօթը տարիները կ’անցնէ Ապրակունեաց վանքին մէջ եւ 1388 թուականին կը մահանայ եւ կը թաղուի նոյն վանքին մէջ: Ան իր աշակերտին՝ ԳրիգորՏաթեւացիի միջոցաւ, կը ձգէ հսկայ գրական աշխատանքներ, որոնց մեծ մասը մեկնութիւններ, քարոզներ եւ իմաստասիրական բացատրութիւններ են:

Ս. Գրիգոր Տաթեւացի

Գրիգոր Տաթեւացի եղած է Հայ Եկեղեցւոյ մեծանուն վարդապետներէն մէկը: Ան քաջաբար ու իմաստութեամբ պաշտպանած է Հայ Եկեղեցւոյ դաւանանքը, իր քարոզութեամբ եւ գրական գործնէութեամբ:

Գրիգոր ծնած է 1346-ին, Սիւնեաց Արճէշ քաղաքին, խոնարհ դասակարգի ընտանիքին մը մէջ: Փոքր տարիքէն ուսումնատենջ ըլլալով, 14 տարեկանին կը ղրկուի Տաթեւի վանք եւ այնտեղ 28 տարիներկ’աշակերտի Յովհաննէս Որոտնեցի նշանաւոր վարդապետին: 25 տարեկանին, իր ուսուցիչին հետ որպէս ուխտաւոր Երուսաղէմ գտնուած միջոցին կուսակրօն քահանայ կը ձեռնադրուի եւ ապա կը վերադառնայՏաթեւի վանք ուր կը զարգանայ գիտութեամբ եւ իմաստութեամբ:

Տարիներ ետք, ան կը ստանայ վարդապետական աստիճանները եւ ապա 40 տարեկանին, գտնուելով Ապրակունեաց վանքին մէջ, կը ստանայ Ծայրագոյն Վարդապետական աստիճաները իր ուսուցիչինձեռքով:

Յովհաննէս Որոտնեցիի մահէն ետք, Գրիգորի կը ստանձնէ Ապրակունեաց վանքի վանահայրութեան պաշտօնը, ուր երկու տարի կը մնայ եւ ապա կը վերադառնայ Տաթեւի վանք եւ կ’ունենայ իրաշակերտները:

Գրիգոր մօտաւորապէս 25 տարիներ կը գործէ Տաթեւի վանքին մէջ եւ կ’ունանայ բազմաթիւ աշակերտներ: Ան իր կեանքի վերջին երկու տարիները կ’անցնէ իր ծննդավայրին մէջ, սակայն կը վախճանիՏաթեւի վանքին մէջ 1410 թուականին:

Գրիգոր Տաթեւացի եղած է 14-րդ դարու նշանաւոր վարդապետներէն մէկը, որ իմաստութեամբ եւ գրական լուրջ աշխատանքով դէմ դրած է այդ ժամանակաշրջանի Ունիթոռական աղանդին: Անոր բեղունաշխատանքներէն ամենանշանաւոր աշխատութիւնը եղած է ՙԳիրք Հարցմանց՚ը, որ հարց – պատասխանի ոճով մանրամասնօրէն կը բացատրէ Հայ Առաքեական Եկեղեցւոյ վարդապետութիւնն ու դաւանանքը:Նաեւ նշանաւոր է Ամարան Հատոր եւ Ձմերան Հատոր քարոզախօսական գործերով:

22-27 ՓԵՏՐՈՒԱՐ

ՍՐԲՈՑՆ ԿԻՒՐՂԻ ԵՐՈՒՍԱՂԵՄԱՅ ՀԱՅՐԱՊԵՏԻՆ ԵՒ

ՄԻՒՍ ԿԻՒՐՂԻ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԻՆ ԵՒ ՄՕՐՆ ՆՈՐԱ ԱՆՆԱՅԻ

Ս. Կիւրեղ Երուսաղէմի հայրապետ

Կիւրեղ եղած է քրիստոնէական եկեղեցւոյ նշանաւոր հայրերէն մէկը, բայց իր մասին տեղեկութիւններ կը պակսին: Ան ծնած է 315 թուականին եւ Երուսաղէմի աթոռին վրայ պատրիարք ընտրուած 349 թուականին:

Իր գահակալութեան ընթացքին, բազմիցս կ’աքսորուի արիոսական աղանդաւորներուն կողմէ, որոնք այն ժամանակ լեցուած էին Երուսաղէմին մէջ, բայց ի վերջոյ 378 թուականին վերջնականապէս կը վերահաստատուի իր աթոռին վրայ եւ 381 թուականին կը մասնակցի Կոստանդնուպոլսոյ մէջ գումարուած եկեղեցւոյ Տիեզերական երկրորդ ժողովին: Ապա 386 թուականին բնական մահով կը վախճանի:

Իր գործերէն նշանաւոր է ՙԿոչումն Ընծայութեան՚ գիրքը, որ հինգերորդ դարուն հայերէնի ալ թարգմանուած է: Այս աշխատութեամբ, Ս. Կիւրեղ մկրտութեան կը նախապատրաստէ չափահաս երախաները:

Ս. Կիւրեղ եպիսկոպոս եւ անոր մայրը՝ Ս. Աննա

Բուն անունով Յուդա եւ ազգով հրեայ էր Կիւրեղ, որ Հեղինէ թագուհիին Երուսաղէմ այցելութեան ժամանակ, կ’առաջնորդէ եւ օգտակար կը դառնայ թագուհիին, գտնելու համար Քրիստոսի խաչափայտը: Ս. Խաչափայտը գտնուելէն ետք, Յուդա, իր մօրը՝ Աննայի հետ քրիստոնեայ կը մկրտուի, եւ նոյնիսկ կը բարձրանայ եպիսկոպոսութեան աստիճանին: Սակայն երբ Յուլիանոս Ուրացող Երուսաղէմ կու գայ, զանազան չարչարանքներու կ’ենթարկէ Կիւրեղ եպիսկոպոսը եւ ցիցի վրայ բարձրացնելով կը սպաննէ զինք: Ապա իր մայրը՝ Աննան մազերէն կախելով, մինչեւ ոսկորները քերթել կու տայ անոր մարմինը: Այսպիսով մայր եւ որդի կ’արժանանան արքայութեան, յաւիտեանս ապրելու համար Խաչեալին հետ:

15-20 ՓԵՏՐՈՒԱՐ

ՍՐԲՈՅՆ ԹԷՈԴՈՐՈՍԻ ԶՕՐԱՎԱՐԻՆ

Ամասիացի քաջ եւ առաքինի երիտասարդ մը եղած է Թէոդորոս, որ գրաւելով շրջանին զօրապետին ուշադրութիւնը, կը զինուորագրուի բանակին մէջ: Ան եղած է քրիստոնեայ ընտանիքի զաւակ եւ կանուխտարիքէն կորսնցուցած է իր հայրն ու մայրը: Հակառակ զօրավար կոչումին, ան նախընտրած է երկնաւոր թագաւորին պարզ զինուոր մնալ, քան երկրաւոր թագաւորին զօրավարը:

Նշանաւոր եղած է որպէս վիշապասպան: Օր մը ճամբորդութեան ընթացքին գետեզերքի մը ծառին տակ հանգչած ժամանակ, գետէն հսկայ վիշապ օձ մը ելլելով կը յարձակի իր վրայ: Ան անմիջապէս սուրըհանելով երկուքի կը բաժնէ վիշապը: 304 թուականին Դիոկղետիանոսի հալածանքի հրովարտակէն ետք, փաստելու համար թէ կուռքերը պարզապէս քարէ կամ մարմարէ շինուած անշունչ նիւթեր են, կրակ կու տայքաղաքի մեհեանի կուռքերուն եւ կը փոշիացնէ զանոնք: Ատեան կանչուելով քաջութեամբ կը խոստովանի եւ կը յայտնէ իր նպատակը եւ խարոյկի մահուան կը դատապարուի: Ան, բանտին մէջ շղթայակապ եւխարոյկին վրայ կապուած, անդադար սաղմոս կ’երգէր, օրհնաբանելով զԱստուած, մինչեւ իր նահատակութեան վերջին վայրկեանը, երբ երկինք բարձրացաւ որպէս քաջ զինուոր, միանալու Աստուծոյ բանակին՝ 306թուականին:

8-13 ՓԵՏՐՈՒԱՐ

ՍՐԲՈՑՆ ՄԱՐԿՈՍԻ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԻՆ, ՊԻՈՆ ՔԱՀԱՆԱՅԻՆ, ԿԻՒՐՂԻ ԵՒ ԲԵՆԻԱՄԻՆԻ ՍԱՐԿԱՒԱԳԱՑՆԷ ԵՒ ՎԿԱՅԻՑՆ ԱԲԴԼՄՍԵՀԻ, ՈՐՄԶԴԱՆԱՅ ԵՒ ՍԱՅԷՆԻ

Ս. Մարկոսի եպիսկոպոս

Մարկոս եղած է Սուրիոյ Արիթուս քաղաքի եպիսկոպոսը: Ապրած Դ. դարուն: Անոր ունեցած գրչի եւ խօսքի կարողութիւններէն հմայուած, արիոսականներ ուզեցին օգտուիլ իրմէ, եւ զինք իրենցվարդապետութեան ջատագովը դարձնել: Ուստի փորձեցին սիրաշահիլ զինք եւ հրաւիրել զանազան ժողովներու: Ան մասնակցեցաւ արիոսական զանազան ժողովներու, նկատուելով կիսարիոսական եւ եղաւհեղինակը ՙՈրդին յամենայնի նման է Հօրը՚ բանաձեւին: Սակայն Սելեւկիոյ ժողովէն ետք, ամբողջութեամբ վերադարձաւ ուղղափառութեան:

Յուլիանոս Ուրացող կայսեր օրերուն հալածուեցաւ հեթանոսներէ եւ մանաւանդ կործանած ըլլալով հեթանոսական մեհեան մը, ենթարկուեցաւ ծանր չարչարանքներու եւ ի վերջոյ աքսորուեցաւ հեռաւորկղզի մը, ուր իր կեանքին մնացած օրերը անցուց, հեթանոսները քրիստոնեայ դարձնելով, ուր եւ կնքեց իր մահկանացուն:

Ս. Պիոն քահանայ

Պիոն եղած է Զմիւռնիոյ քահանան եւ իր կեանքը ապրած քաջութեամբ եւ հեթանոսներու դէմ պայքարելով ու քրիստոսնեաներուն հաւատքը ամրապնդելով հալածանքներուն դէմ:

Ան նոյնիսկ երբ կանչուեցաւ հեթանոսական ատեան, քաջաբար քարոզեց քրիստոնէական կրօնը եւ բազմաթիւ չարչարանքներէ ետք, ողջ-ողջ այրուեցաւ:

Ս. Կիւրեղ սարկաւագ

Ս. Կիւրեղ սարկաւագ ապրած է Փիւնիկէի (Լիբանանի) Հելիուպոլիս քաղաքին մէջ եւ Կոստանդիանոս կայսեր օրով կործանած է բազմաթիւ հեթանոսական մեհեաններ: Յուլիանոս Ուրացող կայսեր օրովկ’ամբաստանուի եւ կը յանձնուի քուրմերու, որոնք յօշոտելով զինք, հանեցին անոր լեարդը եւ կերան զայն: Աստուած պատժեց քուրմերը եւ մեռցուց զանոնք:

Ս. Բենիամին սարկաւագ

Ս. Բենիամին սարկաւագ ապրած է Պարսից Յազկերտ Ա.ի հալածանքներու ժամանակաշրջանին: Ան եղած է քրիստոնէութեան մեծ քարոզիչ եւ շատերու դարձին պատճառ հանդիսացած է: Յազկերտ կըբանտարկէ զինք եւ չարչարանքներու կ’ենթարկէ: Յոյներու Թէոդոս Բ. կայսեր միջնորդութեամբ, երկու տարի բանտարկութենէ ետք, ազատ կ’արձակուի: Սակայն շարունակելով իր քարոզութիւնը, այս անգամՅազկերտի հրամանով զանազան տանջանքներէ ետք, 418 թուականին հոգին կ’աւանդէ ու կ’արժանանայ փառքի պսակին:

Ս. Աբդլմսեհ վկայ

Բուն անունով Ասեր, տասնմէկ տարեկան, ծագումով հրեայ, հովիւ տղայ մըն էր Ս. Աբդլմսեհ եւ Պարսկաստանի մէջ ապրող բազմանդամ ընտանիքի մը զաւակը:

Օր մը, երբ իր հօրը ոչխարները կ’արածէր, ծանօթացաւ քրիստոնեայ պատանիներու հետ որոնք նոյնպէս կ’արածէին իրենց ոչխարները: Պատանի քրիստոնեաները խօսեցան անոր Քրիստոսի մասին եւհրեայ Ասերի խնդրանքով զինք քրիստոնեայ մկրտեցին, վերանուանելով Աբդլմսեհ, որ կը նշանակէ Քրիստոսի ծառայ, եւ անոր ականջին վրայ անցուցին գինդ մը, զոր խորհրդանիշ էր ծառայութեան:

Փոքրիկն Աբդլմսեհ նախ ծածուկ պահեց տան մէջ իր քրիստոնէութիւնը եւ ապա իր մօրը յայտնեց զայն: Մայրը ինք եւս ընդունեց զՔրիստոս, մանաւանդ երբ պատանի Աբդլմսեհ պատմեց իրեն այն երազը,ուր Քրիստոս երեւցած էր իրեն եւ ձեռքէն բռնելով հանած էր զինք մութ գուբէն եւ միացուցած հրեշտականման պատանիներու խումբին:

Առիթով մը, հայրը տեսաւ գինդը իր ականջին վրայ, հասկցաւ որ ան քրիստոնեայ դարձած է, անգթօրէն ծեծելէ ետք, դաշոյնը քաշելով սպաննեց զաւակը, այն ջրհորին քով, ուր քրիստոսեայ մկրտուած էր:Այսպիսով պատանի քրիստոնեան բաժնուեցաւ իր երկրի ընկերներէն, ու միացաւ երկինքի հրեշտականման պատանիներուն: Մայրը այս տեսնելով նոյն ջրհորին մէջ քրիստոնեայ մկրտուեցաւ: Քրիստոնեայպատանիները, ողբացին իրենց ընկերոջ մահը եւ միւս կողմէ ուրախացան անոր սրբութեան համար:

Ս. Որմզդան վկայ

Ս. Որմզդան, Յազկերտ թագաւորին պալատին մէջ նախարար մըն էր: Սակայն իր քրիստոնեայ ըլլալուն պատճառով, թագաւորը զինք կարգեց ուղտերու երամակ արածող: Ժամանակ մը ետք, թագաւորը անորղրկեց նախարարական շապիկներ, որպէսզի յիշեցնէ իր նախկին փառքը, զղջայ եւ վերադառնայ պալատ: Բայց Որմզդան պատռեց այդ շապիկները եւ անարգեց թագաւորին հրաւէրը: Այսպիսով Յազկերտիհրամանով անմիջապէս գլխատուեցաւ եւ միացաւ մարտիրոսներու շարքին:

Ս. Սային վկայ

Ազգութեամբ պարսիկ եւ կրօնքով քրիստոնեայ, բարձրաստիճան պաշտօնեայ մըն էր Սային, որ մերժելով վերադառնալ կրակապաշտութեան, Պարսից Յալկերտի թագաւորին կողմէ ենթարկուեցաւնեղութիւններու: Ան ունէր հազար ծառաներ եւ բազմաթիւ ստացուածքներ: Թագաւորը պատժելով զինք, իր ունեցած ծառաներուն ամենայետինը տէր կարգեց անոր վրայ, իսկ կինը տուաւ անոր ծառայինկնութեան: Սային վկայ խոնարհութեամբ ընդունեց այս անարգանքը, յիշելով որ Յիսուս Ինքն ալ ծառաներուն կողմէ ապտակուեցաւ: Ի վերջոյ, Ս. Սային վկայ, գլխատմամբ իր հոգին աւանդեց, արժանանալուԵրկինք թագաւորութեան փառքին:

ՍՐԲՈՑ ՂԵՒՈՆԴԵԱՆՑ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑՆ

Վարդանանց ճակատամարտին հոգիի սնունդ ջամբող եւ հրահրիչ քաջալերողներն են իննը եկեղեցականներ եւ սարկաւանգներ, որոնք կը յիշատակուին Ղեւոնդ Երէցի անունով: Նախ անոնցմէ երեքընահատակուեցան եւ ապա մնացեալ վեցը Ռեւան կոչուած գիւղի մօտ անապատային եւ քարքարոտ վայրին մէջ մարտիրոսացան:

Ս. Յովսէս Կաթողիկոս

Յովսէս կաթողիկոս եղած է Ս. Մեսրոպի հաւատարիմ աշակերտներէն եւ նոյնիսկ անոր տեղակալը: Ան 440ին կաթողիկոս եղաւ, վարելու համար կրօնական եւ եկեղեցական գործերը եւ 444ին պետութեան եւազգին կողմէ ճանչցուեցաւ: 444ին գումարեց Շահպիվանի ժողովը, որ ազգային- եկեղեցական առաջին ժողովն էր: Ան տասը տարի խաղաղ գահակալելէ ետք, զոհ գնաց հալածանքներու եւ նահատակուեցաւ:

Ս. Սահակ Եպս. Ռշտունեաց

Սահակ եպիսկոպոս կը կարծուի եղած ըլլալ Ռշտուեաց ազնուական տունէն: Ան հմուտ էր պարսկերէնին եւ այդ իսկ պատճառով, ատեանին մէջ տեղի ունեցած դատավարութեան ընթացքին, թարգմանի դերկը կատարէր իր ընկերներուն համար:

Ս. Թաթիկ Եպս. Բասէնի

Ս. Թաթիկ Եպիսկոպոս, եղած է Ս. Մեսրոպի աշակերտներէն եւ անոր մահուան ժամանակ մօտը գտնուած է: Ան բուռն հակառակորդ եղած է պարսիկներուն եւ մասնակցելով Արտաշատի ժողովին, ժխտականպատասխան նամակին գրութեան ժամանակ մեծապէս նպաստած է նախարարներուն: Ան նոյնիսկ իր շրջանին՝ Բասէնի մէջ, կործածած է ատրուշան մը, եւ որպէս նշանաւոր հակառակորդ պարսիկներուն, առանցդատավարութեան, աքսորուած է Խուժաստանի հեռաւոր մէկ անկիւնը եւ այնտեղ նահատակուած:

Ս. Ղեւոնդ Երէց

Ս. Ղեւոնդ քահանայ Ս. Սահակ կաթողիկոսին գլխաւոր աշակերտը եղած է: Ան եղած է թէ՜ Ս. Սահակ եւ թէ Ս. Յովհաննէս կաթողիկոսներուն անբաժան գործակիցը եւ շնորհիւ իր բարձր կրթութեան ուհամարձակութեան, Աւարայրի դաշտին մէջ եւ Յազկերտի ատեանին առջեւ եղած է հեղինակաւոր խօսնակ եւ քրիստոնէական հաւատքի պաշտպան: Այս իսկ պատճառով իր անունով կը յիշուին Աւարայրիճակատամարտէն ետք, Յազկերտի կողմէ նահատակուած իննը հոգեւորականները, իբրեւ Ս. Ղեւոնդեան քահանայք: Ս. Ղեւոնդ մինչեւ իր կեանքի վերջը եղած է ներշնչողը եւ խորհրդատուն միւսհոգեւորականներուն, որոնք նահատակութեամբ իրենց վրայ առին Քրիստոսի իսկական քահանայութեան փառաւոր զգեստը, սպասարկելու համար Քրիստոսի Արքայութեան սեղանին առջեւ:

Ս. Մուշէ Քահանայ

Աղբակեցի Ս. Մուշէ եղած է Արծրունի տոհմի քահանան: Որպէս դրան երէցը Ներշապուհ Արծրունեաց նախարարին, մեծ դեր ունեցած է կրակապաշտութեան դէմ պայքարին մէջ: Նահատակուած է վեցհոգեւորականներուն հետ եւ միացած սուրբերու դասին:

Ս. Արշէն Երէց

Բագրեւանդի Եղէգիկ գիւղէն, անուս եւ անգրագէտ քահանայ մըն էր Ս. Արշէն, որ ապրած էր համեստ գիւղացիներու հետ: Սակայն իր ունեցած հզօր հաւատքին պատճառով յարգուած եւ սիրուած հովիւն էրիր հօտին:

Ս. Սամուէլ քահանայ եւ Ս. Աբրահամ սարկաւագ

Երկու քաջ անձնաւորութիւններ, որոնք եղան առաջին նահատակները Ղեւոնդեան սուրբերուն: Անոնք Արարատի Արած գիւղէն էին, մեծապէս պայքարած կրակապաշտութեան դէմ եւ քարոզածքրիստոնէութիւնը: Անոնք 453 թուականին կալանաւոր հոգեւորականներուն հետ կը գտնուէին Յազկերտի Նիւշապուհ բերդին մէջ: Երբ Յազկերտ նոյն տարին, պատերազմէ մը պարտուած վերադարձաւ, մոգերըդրդեցին զինք ըսելով թէ պարտութեան պատճառը քրիստոնեայ հոգեւորականներուն անպատիժ մնալն էր, ուստի պէտք էր սպաննել զանոնք: Յազկերտ համոզուած, մէկ առ մէկ սպաննել տուաւ զանոնք: Այսպիսովքաջ հոգեւորականները իրենց արեան գնով պաշտպանեցին քրիստոնէութիւնը եւ օրինակ հանդիսացան իրենց յաջորդներուն եւ արժանացան փառաց պսակին:

Ս. Քաջաջ սարկաւագ

Ռշտունի Քաջաջ եղած է Ս. Սահակ եպիսկոպոսի սարկաւագը եւ անոր հետ դատապարտուած եւ նահատակուած է, ինչ որ ցոյց կու տայ, այդ խոնարհ աստիճանին մէջ իր ունեցած կարողութիւնները եւհաւատքը:

ՍՐԲՈՑ ՎԱՐԴԱՆԱՆՑ ԶՕՐԱՎԱՐԱՑՆ ՄԵՐՈՑ ՀԱԶԱՐ ԵՐԵՍՈՒՆ ԵՒ ՎԵՑ

ՎԿԱՅԻՑՆ, ՈՐՔ ԿԱՏԱՐԵՑԱՆ Ի ՄԵԾԻ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ

Հայոց ազգային եւ եկեղեցկան կեանքին մէջ յատուկ նշանակութիւն ունի Աւարայրի դաշտին մէջ ՙՎասն հաւատոյ եւ վասն հայրենեաց՚ նահատակուած սուրբերուն յիշատակութիւնը:

451 թուականին տեղ ունեցած այս պատերազմը եկաւ ճակատագրական վճիռ մը տալու հայ ժողովուրդի անկախութեան եւ քրիստոնէական կեանքին: Յազկերտ պարսիկ թագաւորին կրակապաշտութիւնըընդունելու հրաւէր նամակին որպէս պատասխան, հայ նախարարները իրենց պատրաստակամութիւնը յայտնեցին կեանքի գնով պաշտպանել իրենց քրիստոնէական հաւատքը, մերժելով ընդունիլկրակապաշտութիւնը: Այս նախարարներուն գլուխը անցաւ Մամիկոնեան հաւատացեալ եւ քաջ տոհմէն Վարդան Մամիկոնեան Սպարապետ, որ իր խանդավառութեամբ քաջալերեց հայ նախարարներն ուզինուորները, յայտարարելով թէ Քրիստոնէութիւն մեզի համար շապիկ մը չէ, զոր դիւրութեամբ մեր վրայէն հանենք, այլ ան մորթի գոյն է եւ եթէ մէկը ուզէ զայն մեր վրայէն հանել, պէտք է մեզ մորթազերծ ընէ:

Այս ոգիով հայ քաջերը ճակատամարտ նետուեցան պարսից անհամար զօրքին դէմ եւ իրենց արեան գնով պաշտպանեցին իրենց հաւատքն ու անկախութիւնը: Այս ճակատամարտին նահատակուեցաւՎարդան Մամիկոնեան ինչպէս նաեւ հազար երեսունվեց քաջ զինուորներ: Թէեւ հայերը պարտուեցան այս պատերազմին, բայց բարոյապէս յաղթեցին՝ իրենց հաւատքը պաշտպանելով եւ հայրենիքիանկախութիւնը պահելով:

ԿՈՍՏԱՆԴՆՈՒՊՈԼՍՈՅ Ս. ժՈՂՈՎՈՅՆ ՀԱՐԻՒՐ ԵՒ ՅԻՍՈՒՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏԱՑՆ

Քրիստոնէական եկեղեցւոյ կեանքին մէջ ծագած դաւանաբանական խնդիրները լուծելու նպատակով Կոստանդնուպոլսոյ մէջ գումարուած Տիեզերական երկրորդ ժողովին մասնակցած հարիւրյիսունուղղափառ Ս. հայրապետներուն յիշատակը կը տօնուի Մեծ Բարեկենդանի նախորդող Շաբաթ օրը: Այս ժողովը գումարուած է Մեծն Թէոդոս կայսրին հրաւէրով՝ 381 թուականին, քննելու համար Մակեդոն անունովաղանդաւորին ուսուցած վարդապետութիւնը, ըստ որուն Ս. Հոգիին Հօր եւ Որդի Աստուծոյ հետ հաւասար եւ համագոյակից ըլլալը կը մերժէ :

Ժողովը նզովեց Մակեդոնը եւ անոր ուսուցումը, տալով յստակ եզր մը Ս. Հոգիին աստուածութեան, յայտարարելով Ս. Հոգին հաւասարապատիւ եւ փառակից ու համագոյակից է Հօր եւ Որդիին: Այս ժողովըեկաւ ամբողջացելու Նիկիոյ Տիեզերական առաջին ժողովին որոշումները եւ իր վերջնական վիճակին հասցուց ՙՆիկիոյ Հանգանակ՚ անունով ճաչցուած հաւատոյ դաւանութիւնը:

1-6 ՓԵՏՐՈՒԱՐ

ՍՐԲՈՑ ԱՏՈՎՄԱՆՑ ԶՕՐԱՎԱՐԱՑՆ

Հինգերորդ դարուն երբ քրիստոնէութիւնը կ’աճէր Պարսկաստանի մէջ, պարսիկներու հակաքրիստոնեայ Յազկերտ թագաւորը, հալածանք մը սկսաւ քրիստոնեաներուն դէմ, կրակապաշտութիւնպարտադրելով անոնց:

Այն ժամանակ Յազկերտի բանակին մէջ կը գտնուէին երկու զօրավարներ՝ Ատովմ Գնունի եւ Մանաճիհր Ռշտունի, որոնք համարձակ կը քարոզէին քրիստոնէութիւնը: Յազկերտ լսելով անոնց մասին, ուզեցզիրենք իր քով կանչել ու պատուել եւ կրակապաշտութիւնը առաջարկել: Սակայն Աստուծոյ հովանաւորութիւն վայելող զօրավարները անմիջապէս հասկցան թագաւորին չար միտքը, փոխանակ արքունիք գալու,անմիջապէս ուղղուեցան դէպի Հայաստան եւ հասան Անձեւացեաց գաւառը: Այնտեղ ճգնաւորի մը տեսիլքով իմացան որ իրենց նահատակութեան ժամը հասած է, ուստի սկսան ջերմ աղօթքներով հոգեպէս աւելիզօրանալ եւ պատրաստուիլ նահատակութեան:

Յազկերտ լսելով զօրավարներուն փախուստը, անմիջապէս զօրք ղրկեց անոնց ետեւէն, որպէսզի նախ հրաւիրէ զանոնք կրակապաշտութեան, իսկ չհնազանդելու պարագային՝ սուրէ անցնէ զանոնք:

Պարսիկ զօրքը լրտեսներու միջոցաւ հասաւ սուրբերուն ապաստանը: Ս. Ատովմ զօրավար նախ դիմադրեց թշնամիին եւ ապա տեսիլքով մը զօրացած, զինաթափ եղաւ եւ կամաւորաբար ընդունեցմարտիրոսութեան պսակը իր որդիին՝ Վարոսին եւ հաւատարիմ զօրագունդին հետ միասին:

Իսկ Ս. Մանաճիհր Ռշտունի հասնելէ ետք Ռշտունեաց գաւառը, նոյն ձեւով ընդունեց նահատակութեան լուսեղէն պսակը:

ՍՐԲՈՑ ՍՈՒՔԻԱՍԱՆՑ ՎԿԱՅԻՑՆ

Ըստ աւանդութեան, Հայոց Արտաշէս թագաւորի եւ Ալաններու Սաթենիկ թագուհիի հարսանիքին առիթով, Հայաստան եկած էին խումբ մը Ալան պալատականներ, որոնք ազգական էին թագուհիին եւպալատին մէջ կ’ապրէին:

Ոսկեանց վկաներ կը յաջողին պալատին մէջ վկայել Քրիստոսի մասին: Ալան պալատականները կը լսեցեն Աւետարանին բարի լուրը, ընդառաջելով սուրբերու կոչին, մկրտուեցան եւ քրիստոնեայ դարձան:Իւրաքանչիւրը վերածնելով, քրիստոնէական նոր անուն մը ստացաւ: Անոնց պետը՝ Բահադրաս մկրտութեամբ ստացաւ Սուքիաս անունը, իսկ խումբը իր անունով կոչուեցաւ Սուքիասանց վկաներ:

Անոնք հետեւելով Ոսկեան վկաներու, միասնաբար նուիրուեցան ճգնութեան: 44 տարիներ ապրեցան անտառի մէջ, միմիայն խոտ ուտելով: Անոնց մարմինը մազով ծածկուեցաւ եւ մորթը դարձաւ քարի վրայբուսնող մամուռի պէս:

Առիթով մը երբ խումբ մը Ալան պատգամաւորներ առաքելութեամբ Հայաստան եկան, եւ լսած ըլլալով Սուքիասանց Ալան ճգնաւորներուն մասին, ուզեցին հանդիպիլ անոնց եւ համոզել որպէսզիվերադառնան պալատ ու իրենց նախկին փառքին: ճգնաւորները մերժեցին հնազանդիլ իրենց ազգակիցներուն եւ յանձն առին նահատակուիլ:

Բազմաթիւ տանջանքներէ ետք, ի վերջոյ Ալան զօրավարը սպաննել տուաւ ճգնաւորները եւ նետեց անոնց մարմինները վիհերու մէջ եւ քարերով ծածեց զանոնք, շուրջ 130 թուականին:

17 հաշուող սուրբերուն մէջէն ազատուեցան երկու երիտասարդ ճգնաւորներ, որոնք պահուըտած էին տանջանքներէն վախնալով: Սուրբերուն նահատակութենէն ետք անոնք շարունակեցին իրենցընկերներուն խիստ ճգնական կեանքը, վկայեցին անոնց մասին եւ օր մը իրենք ալ արժանացան փառաց պսակին, միանալով իրենց վկաներու խումբին:

ՍՐԲՈՑ ՈՍԿԵԱՆՑ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑՆ

Ազգային աւանդութեան համաձայն, Սուրբ Ոսկեան քահանաներ Հռոմէն Հայոց Սանատրուկ թագաւորին ղրկուած հինգ դեսպաններ էին, որոնք իրենց ճամբուն ընթացքին հանդիպելով Թադէոսառաքեալին, մկրտուեցան անոր ձեռքով եւ քրիստոնեայ դարձան: Անոնք իրենց ունեցածը ծախելով, բաժնեցին աղքատներուն եւ հետեւեցան առաքեալին: Անոնց գլխաւորը՝ Խռուսի, որ կը նշանակէ Ոսկի,ձեռնադրուեցաւ նաեւ քահանայ: Առաքեալին նահատակութենէն ետք, Ոսկեանք Եփրատ գետին մօտ՝ Ծաղկաւէտ լեռները երթալով, իրենց կեանքը նուիրեցին ճգնութեան:

Առիթով մը, անոնք հայոց արքունիքը եկան, քրիստոնէութիւն քարոզելու համար պալատականերուն: Թագաւորն ու թագուհին մերժեցին Քրիստոսով լուսաւորել իրենց հեթանոս հոգին: Սակայն Սաթենիկթագուհիին ազգակաները որոնք Ալան էին ազգութեամբ, երբ լսեցին Ոսկեան քահանաներուն քարոզութիւնը, ընդունեցին քրիստոնէութիւնը եւ մկրտուելով հետեւեցան ճգնական կեանքի, աշակերտելով Ոսկիքահանային:

Տարիներ ետք, 107 թուականին, Արտաւազդ արքայորդիին ձեռամբ նահատակուեցան Ոսկեան քահանաներ: Իրենց աշակերտած Սուքեասանց ճգնաւորներ թաղեցին անոնց մարմինները:

Ոսկեան Քահանաներ կը նկատուին հայ եկեղեցւոյ առաջին ճգնաւոր սուրբերը:

ՍՐԲՈՅՆ ԻՍԱՀԱԿԱՅ ՊԱՐԹԵՒԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏԻՆ ՄԵՐՈՅ

Հայոց պատմութեան եւ Հայ եկեղեցւոյ ամենադժուարին ժամանակաշրջանին, երբ հայոց երկիրը բաժնուած էր յոյներուն եւ պարսիկներուն միջեւ, Ս. Սահակ Պարթեւ կաթողիկոս հայրապետական գահբարձրացաւ՝ 389 թուականին:

Ս. Սահակ հայրապետ, որդին էր Մեծն Ներսէս կաթողիկոսին: Ան ծնած է 348 թուականին եւ կրթութիւնը ստացած է Կեսարիա եւ Բիւզանդիոն: Ան ամուսնացած է եւ ունեցած Սահականուշ անունով դուստրմը:

Սահակ կաթողիկոսի գահակալութեան շրջանին տեղի ունեցաւ հայ ժողովուրդի դպրութեան ամենանշանաւոր դէպքը՝ Հայ գիրերու գիւտը, 406 թուականին, Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի ջանքերով եւ Ս. Սահակհայրապետին ու Վռամշապուհ թագաւորին օժանդակութեամբ:

Ս. Սահակ կաթողիկոսի գահակալութեան 35րդ տարին, հայոց թագաւորութեան գահին վրայ եկաւ Արտաշիր անկարգ եւ անբարոյ թագաւորը, որ պատճառ եղաւ Արշակունեան թագաւորութեան կործանմանեւ Ս. Սահակ կաթողիկոսի գահընկեցութեան:

Ս. Սահակ կաթողիկոսի գահընկեցութիւնը, սակայն, ի նպաստ եղաւ հայ դպրութեան զարգացման, ան հեռու վարչական մտահոգութենէ, ինքզինք նուիրեց թարգմանութեանց եւ մտաւորականաշխատանքներու:

428 էն 435 թուականներուն, իր ունեցած մեկուսացած կեանքէն վերջ, իր հանդէպ ազգին ունեցած համակրանքի պատճառով, վերստին գահակալեց եւ իր մտաւորական աշխատանքներով զարկ տուաւեկեղեցւոյ պայծառութեան: Ան իր գրական վաստակով եղաւ հիմնադիրը եկեղեցական մատենագրութեան եւ ազգային դպրութեան:

Վախճանեցաւ 437 թուականին, փակելով Լուսաւորիչ տոհմին հայրապետական շառաւիղը եւ թաղուեցաւ Աշտիշատի մէջ: Ս. Սահակ Հայրապետ նկատուած է Հայ Ժողովուրդին մտքի Լուսաւորիչը:

24-30 ՅՈՒՆՈՒԱՐ

ՅԻՇԱՏԱԿ ՅՈՎՆԱՆՈՒ ՄԱՐԳԱՐԷԻՆ

Հին Կտակարանին տասներկու փոքր մարգարէներէն մէկն է Յովնան, որ երեք օրեր կէտ ձուկի փորին մէջ մնալով, խորհրդանիշը եղաւ Քրիստոսի երեքօրեայ թաղման:

Յովնան եղած է հրեայ մարգարէ մը, ապրած՝ 800 – 750 թուական Ն.Ք.:

Աստուած կը հրամայէ Յովնանի, երթալ Ասորեստանի Նինուէ քաղաք եւ ապաշխարութիւն քարոզել ժողովուրդին, որովհետեւ անոնք կ’ապրէին սանձարձակ կեանք մը եւ մոռցած էին զԱստուած:

Յովնան ծանօթ ըլլալով Նինուէացիներուն անբարոյ կենցաղին, խոյս կու տայ Աստուծմէ եւ նաւ առնելով կը փորձէ Թարսիս երթալ: Սակայն յանկարծ նաեւ փոթորիկի կը բռնուի: Նաւաստիները գիտնալու համար փոթորիկին պատճառը, վիճակ կը ձգեն եւ վիճակը կ’ելլէ Յովնան մարգարէին, որ խոստովանելով Աստուծմէ փախուստ տուած ըլլալը, կը խնդրէ որ զինք ծով նետեն: Նաւաստիները հազիւ զինք ծով կը նետեն, ծովը անմիջապէս կը հանդարտի: Ապա Աստուծոյ հրամանով մեծ ձուկ մը, կու գայ եւ կը կլլէ մարգարէն:

Յովնան մարգարէ երեք օր ու երեք գիշեր կը մնայ ձուկի փորին մէջ, աղօթելով Աստուծոյ եւ զղջալով իր կատարածին համար: Երրորդ օրը ձուկը զինք ցամաք կը փսխէ եւ ինք ճամբայ կ’ելլէ քարոզելու համար Նինուէացիներուն: Մեծ կ’ըլլայ մարգարէին զարմանքը, երբ կը տեսնէ թէ ինչպէս Նինուէացիները շուտով կը լսեն իր խօսքերը եւ դարձի գալով քուրձ կը հագնին եւ մոխիրի վրայ կը նստին, որպէս նշան իրենց զղջումին:

Այսպիսով Յովնան մարգարէ պատճառ կ’ըլլայ, որպէսզի Աստուծոյ բարկութիւնը մեղմանայ Նինուէի հանդէպ:

ՍՐԲՈՑՆ՝ ՍԱՐԳՍԻ ԶՕՐԱՎԱՐԻՆ ԵՒ ՈՐԴՒՈՅ ՆՈՐԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍԻՆ ԵՒ ՉՈՐԵՔՏԱՍԱՆ ԶԻՆԱՒՈՐԱՑՆ

Սարգիս հռովմայեցի քրիստոնեայ քաջ զօրավար մըն էր, որ իր մեծահռչակ յաղթանակներով, արժանի եղաւ Հռոմի Կոստանդիանոս թագաւորին վստահութեան եւ գնահատանքին, ու բարձրագոյն զօրավարի աստիճան ստացաւ:

Ան իր իշխանութիւնը եւ հեղինակութիւնը կ’օգագործէր քրիստոնէական հաւատքը տարածելու իր իշխանութեան ամբողջ տարածքին մէջ:

Կոստանդիանոս կայսեր յաջորդ՝ Յուլիանոս ուրացող կայսեր իշխանութեան օրերուն, քրիստոնէութիւնը դարձեալ հալածուեցաւ Հռոմի մէջ: Ահա այս հալածանքներուն մէջ Յիսուս տեսիլքով մը կը պատուիրէ Սուրբին որ հեռանայ իր երկրէն եւ երթայ Աստուծոյ ցոյց տուած երկիրը, արժանի ըլլալու Քրիստոսի փառքի պսակին:

Սարգիս զօրավար հաւատարիմ Յիսուսի պատգամին եւ լսելով թէ Յուլիանոս կայսրը կը պատրաստուի մեծ արշաւանքով երթալ պարսիկներու վրայ, կ’որոշէ լքել Կապադովկիան եւ կ’երթայ Հայաստան, իր զաւակին՝ Մարտիրոսի հետ:

Ապա կ’անցնի Պարսկաստան եւ մեծ հռչակ շահելով որպէս քաջարի զօրավար, պարսիկներու Շապուհ թագաւորին կողմէ կը հրաւիրուի պաշտօնի:

Սարգիս զօրավար, Աստուծոյ օգնութեամբ, բազմաթիւ ճակատամարտեր կը շահի եւ մեծապէս կը սիրուի պարսիկներէն: Ան իր առաքելութիւնը կը շարունակէ, իր իշխանութեան տակ գտնուող զինուորներն ալ քրիստոնէութեան հրաւիրելով: Այս մէկը հաշտ աչքով չի դիտէր Շապուհ թագաւոր, որ նախ պատիւներ խոստանալով կը փորձէ հեթանոսութեան հրաւիրել Սարգիսը եւ երբ կը տեսնէ թէ անխախտ կը մնայ իր հաւատքին մէջ, բազմաթիւ չարչարանքներով կը նեղէ զայն: Շապուհ թագաւոր նախ սպաննել կու տայ Սուրբին որդին՝ Մարտիրոսը եւ ապա կը սաստկացնէ տանջանքները:

Թագաւորը անհաշիւ պատիւներով կ’ուզէ համոզել Սուրբը, հեթանոս չաստուածները պաշտելու հրաւիրելով զայն, սակայն Սարգիս հաստատ կը մնայ իր հաւատքին մէջ եւ նոյնիսկ կը ջարդէ մեհեանին մէջ գտնուած կուռքերը: Այս դէպքին վրայ թագաւորը սպաննել կու տայ զայն, 362 թուականի սկիզբը:

Նահատակութենէն ետք սուրբին զինուորները մարմինը կը պատանքեն: Այս լսելով թագաւորը անմիջապէս սպաննել կու տայ անոնցմէ տասնչորս զինուորներ, որոնք հետեւեցան իրենց հրամանատարին եւ արժանի եղան սրբութեան պատիւին:

11-17 ՅՈՒՆՈՒԱՐ 2010

Տօն Ծննդեան Սրբոյն Յովհաննու Կարապետին

——————–

Յովհաննէս Մկրտիչի ծնունդը ինքնին Աստուծոյ փառքը հիւսող դէպք մըն է:

Ան ուխտի զաւակը եղաւ Զաքարիա անունով քահանայի մը եւ Եղիսաբէթ անունով Ահարոնի սերունդէն կնոջ մը, որոնք հակառակ իրենց անզաւակ ծերութեան, իրենց յոյսը չէին կտրած եւ անդադար կ’աղօթէին Աստուծոյ:

Օր մը, երբ քահանայական կարգին համաձայն, հերթը եկաւ իրենց Աստուծոյ առջեւ խնակարկելու եւ Զաքարիայի վիճակուեցաւ Տիրոջ սրբարանը մտնել, Աստուծոյ հրեշտակը երեւցաւ իրեն եւ աւետեց զաւակ մը ունենալու խոստումը, պատուիրելով թէ անունը Յովհաննէս պիտի դրուի եւ Տիրոջ առջեւ մեծ պիտի ըլլայ եւ չծնած Սուրբ Հոգիով պիտի լեցուի, ու պիտի նախապատրաստէ Տիրոջ գալուստը:

Զաքարիա նախ չհաւատաց հրեշտակին խոստումին, եւ այդ իսկ պատճառով համր դարձած դուրս եկաւ սրբարանէն: Սակայն երբ իր պաշտօնավարութեան ժամանակ լրացաւ եւ տուն վերադարձաւ, նոյն օրերուն, Եղիսաբէթ յղացաւ: (Հմմտ Ղկ 1.5-25 )

Եղիսաբէթի յղութեան վեցերորդ ամսուն երբ Ս. Կոյս Մարիամ ստացած էր հրեշտակին աւետումը, այցելութեան գնաց անոր, եւ ահա չծնած Յովհաննէս մանուկը, Սուրբ Հոգիով լեցուած խոնարհեցաւ իր մօրը արգանդին մէջէն իրեն այցի եկող Տիրոջ: (Հմմտ Ղկ 1.41 )

Երբ Եղիսաբէթի ծննդաբերութեան ժամանակը հասաւ, մանչ զաւակ մը ունեցաւ: Զաքարիա քահանայ հրեշտակին պատուիրած Յովհաննէս անունը երբ տախտակին վրայ արձանագրեց, անմիջապէս լեզուն բացուեցաւ եւ սկսաւ օրհնաբանել զԱստուած:

Սրբոցն՝ Պետրոսի հայրապետին, Վլասայ եպիսկոպոսին եւ Աբիսողոմայ սարկաւագին

—————-

Ս. Պետրոս հայրապետ եւ Ս. Աբիսողոմ սարկաւագ

Եկեղեցւոյ պատմութեան ամենադժուարին շրջանին՝ 4-րդ դարուն սկիզբները, Աղեքսանդրիոյ աթոռին վրայ 11 տարիներ գահակալեց պատուական եւ իմաստուն Պետրոս Հայրապետը, իր հետ օգնական ունենալով Աբիսողոմ սարկաւագը:

Պետրոս հայրապետ իր գահակալութեան ընթացքին մեծապէս կը պայքարի աղանդաւորականներուն դէմ, պահելու համար Աղեքսանդրիոյ եկեղեւոյ ուղղափառ դաւանութիւնը:

Ան Ժամանակ մը կը հեռանայ Աղեքսանդրիայէն եւ կ’անցնի Պաղեստին, ուր լսելով Աղեքսանդրիոյ մէջ կատարող իր անհովիւ մնացած հօտին դէմ հալածանքներուն մասին, անմիջապէս կը վերադառնայ իր աթոռը եւ քաջաբար կը պաշտպանէ իր հօտը: Կը բանտարկուի իր սարկաւագին հետ եւ կ’ենթարկուի չարչարանքներու:

Ի վերջոյ, 311 թուականին, Ս. Պետրոս հայրապետ կը գլխատուի եւ արժանի կը դառնայ սուրբերուն դասը անցնելու եւ արժանանալու քաջ հովիւի տիպար ըլլալու պատիւին:

Քիչ ժամանակ ետք կը գլխատուի նաեւ Ս. Աբիսողոմ հաւատարիմ սարկաւագը, որ հետեւելով իր քաջ առաջնորդին արժանի կ’ըլլայ փառաց պսակին:

Ս. Վլաս եպիսկոպոս

Սեբաստիոյ առաջնորդ՝ Վլաս եպիսկոպոսը, իր կեանքի օրինակով եւ ունեցած զարգացումով բոլորին կողմէ հարգուած եւ սիրուած անձ մը եղած է : Ան հետեւած է փիլիսոփայութեան եւ բժշկութեան, զորս ի սպառ դրած է քրիստոնէութիւնը պաշտպանելու համար:

Ան Սեբաստիոյ առաջնորդը կ’ընտրուի եկեղեցւոյ հալածանքի բուռն ժամանակներուն: Կը հրահանգէ հաւատացեալներու որ հետեւին իրեն եւ լեռները բարձրանան, ազատուելու համար հալածանքներէն: Սակայն զինք հալածողները կը գտնեն զինք լեռներուն մէջ եւ Սեբաստիա իջեցնելով կը չարչարեն եւ հաւատքի ուրացում կը պահանջեն իրմէ: Ան կը մերժէ ուրանալ իր ճշմարիտ հաւատք եւ մինչեւ վերջ կը դիմանայ չարչարանքներուն: Ի վերջոյ կը գլխատուի եւ արժան կ’ըլլայ երկինքի արքայութեան մէջ Աստուծոյ ներկայութեան ապրելու:

Կը պատուի թէ Ս. Վլաս եպիսկոպոս, իր չարչարանքներուն ընթացքին կոկորդին մէջ կախուած ձուկի փուշէն մահացած պատանի մը կ’ողջնցնէ եւ կը ճանչցուի որպէս կոկորդի ցաւեր բժշկող սուրբ: